28 امرداد ۱۳۹۴

ویژگی‌های طبیعی، چشم اسفندیار دماوند

دماوند، در آستانه آسیب‌های جدی برآمده از بهره‌برداری‌های بی‌رویه ـ بخش نخست

 

بغض این آتشفشان
روزی می‌ترکد
این گونه که من
غمگین بر دهانه‌اش می‌رقصم!‏

کیکاووس گیل

 

آیا دماوند ـ این بلندترین آتشفشان خاورمیانه ـ روزی به خشم خواهد آمد؟ فیلم اندیشمندانه ِاستاکر‏ Stalker ‎‏ (راهنما) آندری تارکوفسکی، نمایانگر دنیای پس از فاجعه است و داستان راه‌بلدی که دو انسان را به یک نیایشگاه می‌برد تا آرزو کنند و چشم به راه تحقق آرزوهایشان بمانند.

در جهان ما، نه به مانند فیلم استاکر، بلکه بسیار شدیدتر از آن، فاجعه‌ها رخ می‌دهد، منتها همه‌چی ماست‎مالی می‌شود؛ جنگل‌ها را نابود کرده‌ایم، منتها با کاشت چند درخت، جنگل دستکاشت به وجود آورده‌ایم تا کودکانمان اگر پرسیدند، جنگل چیست، درخت‌نماهایی برای نشان‌دادن داشته باشیم.‏

در پلانی از فیلم استاکر، راه‌بلد بر سر یکی از دو همراه خود که شیئی را از میان خرابه برمی‌دارد، فریاد می‌زند: «به چیزی دست نزن!» ‌اگر ما نیز به طبیعت دست‌درازی نمی‌کردیم، با فاجعه‌ای که اینک با آن مواجه‎ایم (باقی‌ماندن ۶ میلیون هکتار از ۱۹ میلیون هکتار جنگل در سال ۱۳۲۰)، روبرو نمی‌شدیم.‏

در کشورهای پیشرفته، دیرزمانی به این نتیجه رسیده‌اند هنگامی که در جنگلی، شاخه‌ای خشکیده از درخت جدا شد و به زمین افتاد، به آن دست نزنند تا کود شود و جذب خاک!

آری، رفتارها در جهان نو ـ که تا دو سده پیش در برابر طبیعت خشمگینانه بود ـ چرخشی 180 درجه‌ای یافته است؛ برای نمونه، سدسازی هر روز بیشتر به زیر پرسش کشیده می‌شود، ولی در «شفارود» گیلان با وجود مخالفت ۷۰ میلیونی، باز سدسازی انجام می‌گیرد.‏

روانشناسان سفارش می‌کنند که در خانه، کودک را برای مبادای شکستن اشیا، از بازی باز نداریم، بلکه اشیا را از پیش پای او برداریم. در طبیعت نیز این انسان است که سر راه بازی طبیعت ایستاده است، نه آن که طبیعت همچو مزاحمی، جلوی ویرانگری انسان قرار گرفته باشد.

اینک جهان به این برآیند رسیده‌ که طبیعت، بازیگاه نه انسان، بلکه خزندگان و پرندگان و چهارپایان و آبزیان و گیاهان است و انسان تنها باید تماشاگر باشد و اگر گذارش به قلمرو طبیعت افتاد، مبادا خلوتش بر هم خورد، مانند فیلم استاکر نباید به چیزی دست بزند و باید تک‌پا از کنارش رد شود.

امروز به این نتیجه رسیده‌اند که خشم طبیعت، ویران‌کننده‌تر از انسان است. گذشت آن زمانی که طبیعت به چشم سدی در برابر رفاه و آسایش دیده می‌شد که باید از جلوی یک پیشروندۀ سیری‌ناپذیر (به نام انسان)، کنار زده ‌شود.‏

دماوندکوه، اثری شایسته ثبت جهانی

دماوند با دریاچه «تار»، چشمه اعلا و تیزآب و غار رودافشان و پیست اسکی آبعلی و پل تاریخی برج، همچو آهنربا، آد‌م‌ها را به سوی خود می‌کشد. می‌ارزد که برای استخراج پوکه معدنی، دماوند به نابودی کشیده شود؟

عباس محمدی ـ مدیر گروه دیده‌بان کوهستان انجمن کوهنوردان ایران پاسخ می‌دهد: کوه دماوند به ارتفاع ۵۶۰۹ متر، نه تنها از نظر زیبایی پیکر و تناسب ساختار، تجسم‌بخش شکوه کوهستان در معنای کامل آن است، بلکه دارای مجموعه‌ای از ویژگی‌هایی ‌است که آن را شایسته ثبت در فهرست آثار طبیعی- تاریخی کم‌مانند جهان می‌سازد. این کوه و قلمرو آن، در برگیرنده مجموعه‌ای پربار از ارزش‌های زمین‌شناختی، زیست‌شناختی و تاریخی- اجتماعی است که به یک گنجینه (موزه) بزرگ طبیعی دگردیس‌اش کرده است.‏

جناب محمدی، به گوشه‌هایی از ارزش‌هایش می‌پردازید؟‏

دماوند، یک گنجینه زمین‌شناختی است. این کوه، یکی از بلندترین آتشفشان‌های جهان است و در آن می‌توان بسیاری از ساختارهای مرتبط با این پدیده مانند مخروط آتشفشانی، دهانه (‏crater‏)، خاکستر و سنگ‌های گدازه‌های گوناگون، برون‌زدهای گوگردی، چشمه‌های آبگرم و آب‌های اسیدی و فوران‌های گازی را دید.

همچنین می‌توان پدیده‌های دیگری را که دست‌کم در خاورمیانه کمیابند، مانند یخچال دره‌ای، یخچال قله‌ای، یخچال‌های آویخته و نیز پدیده مرتبط با یخچال‌های کوهستانی مانند دره‌های ناوه‌ای، یخ‌رُفت‌ها، شاخک (‏horn‏)، گُرده، یخ‌برف، یخچال جداری و مانند این‌ها را دید؛ بنابراین دماوند را می‌توان یک گنجینه و آموزشکده ‌زمین‌شناسی پنداشت.‏

از اهمیت دماوند به لحاظ بوم‌شناختی می‌گویید؟

از دامنه‌های دماوند تا قله آن، بیش از ۳ هزار متر اختلاف ارتفاع وجود دارد، که فقط یکی از تاثیرهایش، تفاوت دمای نزدیک ۲۰ درجه است، برای همین و به سبب تغییر شرایط زیستی در ارتفاع‌های گوناگون و زاویه‌ تابش نور در رخ‌های شمالی، جنوبی، شرقی و غربی این مخروط عظیم، تنوع زیستی درخوری در دامنه‌های آن شکل گرفته است؛ برای نمونه، گیاهان این کوهستان دارای گونه‌های علفی برگ‌پهن و بالشتکی، درختچه‌ای و درختی و با ارزشِ چراگاهی، دارویی و حفاظتی بی‌شمار است که هفت - هشت گونه، بومی (endemic‏) این کوه است و در نام علمی آن‌ها واژه‌ دماوند به کار رفته است. گونه‌ گیاهی شاخص دماوند نیز شقایق‌های مشهور آن است که زیبایی و درشتی چشمگیری دارد.

جانوران گوناگونی هم در این کوه می‌زیند که از میان گونه‌های برجسته، می‌توان به پازن، قوچ، میش و عقاب طلایی اشاره کرد. دماوند، مدیریت و رهبانی فوری می‌طلبد؛ دماوند یکی از گنجینه‌های ژنتیکی ایران‌ و با جایگاهی جهانی است، اما خاکش به سبب چرای بی‌رویه، علف‌چینی و بوته‌کنی گیاهان، دچار فرسایش و جانورانش به سبب شکارهای نامهربانانه، در آستانه نابودی‌اند.‏

آقای محمدی، در میان سخنان خود به گنجینه مردم‌شناختی اشاره کردید.‏

بومیان یکجانشین و کوچ‌رو در جامعه‌های روستایی و شهری قلمرو دماوند، با کشاورزی، باغداری، دامپروری و دیگر شیوه‌های زیستی، روزگار می‌گذرانند؛ همچنین زبان‌ها و نیم‌زبان‌ها و آداب گونا‌گون زندگی اجتماعی به همراه پیشینۀ دراز زیست انسان در این جا، این قلمرو کوهستانی را دگردیس به یک گنجینه‌ مردم‌شناختی کرده است؛ که در این مورد نیز «یکسان‌شدگی»، فرهنگ این مردمان را تهدید می‌کند!‏

اسطوره کوه

دماوند یک «گنجینه اسطوره» نیز هست. عباس محمدی با این سخن که کوه دماوند، چند صد متر بلندتر از همه کوه‌های پیرامونش و دیگر کوه‌های ایران‌ است، می‌گوید: برای همین بلندی چشمگیر و نیز شکوهش، دگردیس به نماد طبیعی - تاریخی ایران شده است تا دلکش‌ترین اسطوره‌ها همچو داستان‌های کیومرث و فریدون و آرش با جایگاه جهانی به وجود آید.

در ادامه گفت و شنود عباس محمدی با روزنامه اطلاعات، او دماوند را گنجینه‌ کوهنوردی نیز می‌خواند:

‏دماوند در میان کوه‌های بلند جهان، دارای تاریخی پربار در صعودهای دیرین است. چون دماوند در سرزمینی با پیشینه تاریخی بس دراز قرار دارد و مردم این سرزمین برای دامداری و یا مراوده‌های بازرگانی، پیوسته به پیمایش کوه‌ها گرایش داشته‌اند. در مورد دماوند نیز نیاز به گوگرد، سبب شد کانی‌کاوان تا ستیغ آن بروند.

در کتاب‌های تاریخی به چند مورد صعود مستند تا ستیغ دماوند برمی‌خوریم که در بیش از ۱۰۰۰ سال پیش انجام شده است؛ صعودهایی چنین بلند در دوران کهن ـ که مستند هم شده باشد ـ در تاریخ کوهپیمایی جهان کم‌مانند است‏.

او ادامه می‌دهد: ابن‌فقیه به سال ۲۹۰ هجری قمری در کتاب «البلدان» نوشته است که اسپهبد مازیار، فرمانروای مازندران که می‌کوشید خلیفه بغداد را کنار زند، گروهی را به دماوند فرستاد تا در باره ماجراهای فریدون و ضحاک پژوهش کنند.

ابن‌فقیه، گزارشی درخور از ویژگی‌های قله می‌دهد و نیز برآورد دقیقی دارد از زمان پیمایش و صعود به آن که نشانگر وجود افرادی است در آن زمان که تا چکاد دماوند بالا رفته‌اند.‏

ابو دُلَف خزرجی، شاعر و جهانگرد نیز که در سال‌های ۳۴۱ ـ ۳۳۱ هجری قمری سفرهایی به ایران کرد، در جریان سفر به تبرستان (طبرستانرمعرب)، راهیِ صعود به قله می‌شود که به گفته خودش با سختی بسیار و پذیرش خطر جانی، تنها تا نیمه قله بالا می‌رود. ناصرخسرو هم اشاره می‌کند که: «در میان ری و آمل، کوه دماوند است، مانند گنبدی و آن را لواسان گویند و این که بر سر آن چاهی است که نشادر از آن حاصل شود و کبریت احمر نیز و مردم پوست گاو ببرند و پر از نشادر کنند و از سر کوه بغلتانند که به راه، نتوان فرود آوردن.»

در جهان کوهنوردی، دماوند یکی از هدف‌های صعودی برجسته است؛ این کوه، بلندترین قله‌ای است که از آلپ‌های اروپا تا ابتدای هیمالیا به چشم می‌خورد و از این‌رو کوهنوردان بسیاری تمایل دارند صعود آن را در کارنامه‌ خود داشته باشند.‏

گنجینه گردشگری

به گفته عباس محمدی، زیبایی خیره‌کننده دماوند، نزدیکی به رودخانه‌ بزرگ هراز و دیگر رودها و جویبارها، پوشش گیاهی دامنه‌های آن و چشم‌نوازیش به ویژه در بهار، روستاهای ییلاقی پیرامون (در شمار بهترین استراحتگاه‌های تابستانی)، چشمه‌های پرجوش آبگرم، عسل مرغوب، محصولات باغی خوش‌خوراک همچو سیب، گیلاس، آلبالو و برگزاری جشن تیرگان و آیین کهن «برف‌چال»، همه این‌ها از قلمرو دماوند، بهشت آرمانی گردشگران ساخته است؛ البته سخن از گردشگران راستین و مسئولیت‌پذیر و بی‌ریخت‌وپاش و به دور از ویرانگری است!‏

برآیندهای سخن دماوند

به باور عباس محمدی با توجه به نکته‌های بالا، دماوند را می‌توان از چند سو، در شمار میراث‌های گرانبهای طبیعی - فرهنگی دانست که ارزش‌های ویژه میهنی و جهانی دارد.‏

به گفته او کوه دماوند، با پیشنهاد انجمن حفظ محیط کوهستان در سال ۱۳۸۱ از سوی سازمان حفاظت محیط ‌زیست به نام «اثر طبیعی ملی» به ثبت رسید و در سال ۱۳۸۷ نیز در پی پیشنهاد و پیگیری انجمن کوهنوردان ایران، دماوند (نخستین اثر طبیعی ایران) در فهرست آثار ملی قرار گرفته است.

در این دو سه سال، پیگیری‌های انجمن دوستداران دماوندکوه و انجمن کوهنوردان ایران، ثبت کوه دماوند را در فهرست آثار طبیعی برجسته جهان، در دستور کار نهاد‌های مسئول مانند سازمان میراث فرهنگی قرار داده است.

بی‌گمان خواست هزاران تن از طبیعت‌دوستان که در مراسم «روز ملی دماوند» در ۱۳تیر ۱۳۹۴ در شهر «رینه» مازندران گرد ‌آمده بودند، تاثیر زیادی در تهیه پرونده ثبت جهانی دماوند داشته است.‏

او می‌افزاید: در بیانیه روز ملی دماوند امسال، دماوند، بلندترین چکاد کوهستانِ پر راز و رمز البرز و نماد طبیعی سرزمین ایران و زیستگاهی ارزشمند خوانده شده است که گونا‌گونی چشم‌اندازهای زمین‌شناختی و زیستی آن و نیز پیشینه زندگی اجتماعی پیرامونش و کوهنوردی‌های انجام‌گرفته بر آن، کم‌مانند است.‏

به گفته محمدی، حاضران در جشن روز ملی دماوند، خواستار ثبت این کوه در شمار میراث‌های جهانی شدند و در این راستا، از مدیران مسئول و دوستداران ایران‌زمین درخواست شد که کارگروهی مرکب از مسئولان دولتی میراث فرهنگی و منابع طبیعی و محیط‌زیست، نمایندگان نهادهای عمومی و محلی قلمرو دماوند، نمایندگان سازمان‌های مردم‌نهاد علاقه‌مند و فدراسیون کوهنوردی تشکیل دهند و در مورد مدیریت کارآمد و نیز بهره‌برداری‌ها از دماوند، چاره‌اندیشی کنند و نیز موانع ثبت جهانی دماوند را شناسایی و در رفع آن بکوشند و پرونده ثبت جهانی دماوند را تکمیل و تحویل سازمان‌های جهانی دهند.

پایان بهره‌برداری

«برداشت از کانی‌های پوکه معدنی، دماوند با ارزش را فدای استخراج پوکه های معدنی کم‌‌ارزش می‌کند.» آرزو حمیدی ـ کارشناس محیط‏‎‌‎‏‌زیست - با این سخن، بهره‌‌برداری از کانی های دماوند، جاده‌سازی و چرای بی‌رویه دام ها را نابودگر دماوند و پیرامون آن می‌داند و خواست هواداران محیط‌ زیست را پایان هر گونه بهره‌برداری از دماوند می‌داند.

به گفته این کارشناس، گاهی از مهتابی خانه خود در پایتخت، می‌توانیم دماوند را ببینیم که چگونه ضحاک در آن به بند کشیده شده است؛ البته اگر هوا آفتابی و آسمان آبی باشد؛ حیف است چنین منظره‌ای ناپدید شود. بسیاری از کوه‌ها در جهان سوم، به سبب چرای بی‌رویه دام‌ها و یا تراشیدن درختان و فرسایش خاک، از چکاد آن‌ها کاسته شده است و چه بسا روزی ناپدید شوند.

به راستی چه کس پاسخگوی ویرانی پوشش گیاهی دامنه‌ دماوند است و کجای جهان با یک پدیده میهنی، چنین می‌کنند؟‏

او می‎‌‎افزاید: جایی که مکان کوهنوردی و صعود و افتخار است، جایی برای افتخار و سوارشدن بر خودروهای مدل بالا و جولان‌ باقی نمی‌ماند؛ ولی ماشین به قلب دماوند نیز نفوذ کرده است و کم مانده از آن همچو پیست اتومبیلرانی، از آن بالا رود! در حالی که باید در قلمرو گسترده‌ای از ورود خودرو جلوگیری شود، این خودروها گیاهان را له می‌کنند و دودشان را به خورد کوه و دشت می‌دهند.

در دماوند حتی گیاهان دارویی خودرو مانند بومادران، شنگ، پیرگیاه، آویشن، باریجه، شال‌دم، آلاله و پیاز کوهی نیز به سبب ریشه‌کنی، در آستانه نابودی است.‏

محمدی باور دارد که همه این‌ها به سبب غایب بودن مدیریت توانمند است و نیز به آن سبب که دامنه دماوند و دشت شقایق و خشخاش‌ طنازش در شمار مکان‌هایی است که به سبب برخورداری از دشت و گیاه و طبیعت چشم‌نواز و هوای هنوز نیالوده، در بهار، گردشگران بسیاری را به سوی خود جذب می‌کند؛ پس می‌توان گفت که دماوند، قربانی فریبای خود و ناآگاهی مردم و کوتاهی مسئولان می‌شود!‏

ع، درویشی‏

منبع مطلب

 

ارسال این مطلب به دوست خود
ایمیل شما: ایمیل گیرنده:



ارسال نظر شما در مورد "ویژگی‌های طبیعی، چشم اسفندیار دماوند"
نام شما:
نظر شما:
امتیاز شما :