دلیل و لزوم بیان کردن مبحث میراث

بسیاری از تصمیم گیری ها، اندیشه ها و فعالیت های گوناگون لایه های مختلف جامعه، بر اساس تعریف و مفهوم میراث فرهنگی انجام می شود. تا چندی پیش، میراث فرهنگی تنها به دید آثار مادی نگریسته می شد که این دیدگاه در تمامی اندیشه ها و ساختارهای فرهنگی ریشه دوانده است؛ این در حالی است که میراث فرهنگی فقط آثار مادی نیست و جنبه های طبیعی و معنوی آن مهم تر از جنبه های مادی است، زیرا آثار مادی، خود تحت تاثیر محیط پیرامون و طبیعت و نیز جنبه های معنوی قرار دارد.

بنابراین لازم است مقولۀ میراث فرهنگی، در ابتدا به خوبی شناخته و تعریف شود و همچنین در ابعاد گوناگون آن بررسی های مختلف انجام شده تا در مکان ها و زمان های گوناگون، بتوان به بهترین گونۀ ممکن تصمیم گیری کرد.

دیدگاه جدید نسبت به میراث فرهنگی

میراث فرهنگی، یکی از مهم ترین عوامل توجیه کننده و بیان کنندۀ هویت ملی و اجتماعی یک ملت محسوب می شود. این میراث از دو بعد گوناگون مادی و معنوی برخوردار است. بعد مادی میراث فرهنگی از دیرباز به سبب ماهیت و ویژگی های صوری خود شناخته شده بوده، ارزش های آن کم و بیش درهر دوره مورد تاکید قرارگرفته، تخریب آن قابل مشاهده و محسوس بوده و اهمیت بازسازی، حفظ و نگهداری آن پیوسته آشکار بوده است؛ اما بعد معنوی این میراث، که در اصل عامل به وجود آورندۀ میراث مادی است، با وجود این که نسبت به شکل های صوری میراث فرهنگی قدیمی تر، اصیل تر و بسیار باارزش تر و گسترده تر است، به سبب ماهیت معنوی و ناملموس خود، در طول سده ها و هزاره ها پیوسته از چشم به دور مانده و تنها به دلیل عادت های فرهنگ جوامع، به حیات خود ادامه داده است. 

مفهوم میراث فرهنگی با گذشت زمان تغییر کرده است و امروزه با اوضاع و شرایط بومی ارتباط تنگاتنگی دارد. در گذشته به میراث فرهنگی به چشم شیء ماندگار و جاویدان نگریسته می شد، اما امروزه این دیدگاه تغییر یافته و میراث فرهنگی، مفهوم جدیدتری به خود گرفته که عبارت است از : آمیزۀ پیچیده ای از طبیعت و تاریخ، آداب و رسوم، زبان و سنت ها. بنابراین سیاست های حفظ و نگهداری را باید کنار گذاشت و به دنبال سیاست های تعیین ارزش و پیشرفت حرکت کرد، یعنی سیاست هایی که در روند کار جستجو و اکتشافات هویت فرهنگی یک ناحیه اهمیت بسزا دارند.

دسته بندی میراث و انواع آن

اگر بخواهیم بهترین دسته بندی را برای میراث در نظر بگیریم، شاید بتوان آن را در دو گروه اصلی میراث طبیعی و میراث فرهنگی دسته بندی کرد؛ زیرا هر آن چه که در آفرینش موجود است، یا حاصل دست بشر است و یا حاصل پدیده های طبیعی. هر یک از گروه ها نیز شامل زیرگروه های مربوط به خود است.

میراث فرهنگی خود در دو دستۀ میراث مادی (ملموس) و میراث معنوی (ناملموس) قرار می گیرد. میراث مادی شامل تمامی آثار ساختۀ دست بشر است که خود به دو دستۀ آثار منقول و آثار غیر منقول تقسیم شده است. میراث معنوی که خوشبختانه می توان گفت که امروزه درجۀ اهمیت آن به درجۀ اهمیت میراث مادی نزدیک شده است، شامل موارد متعددی می شود که در ادامه بیان خواهد شد.

میراث طبیعی

از سال 1996، روابط و مناسبات متقابل آدمی با محيط زيست پیرامونش، به عنوان چشم‌اندازهای فرهنگی مورد توجه قرار گرفته است؛ چشم‌اندازهای فرهنگی كه تلفيقی از عملكردهای طبيعت و بشرند و نشانگر تكامل جامعۀ انسانی می باشد.

بر اساس مادۀ 2 از كنوانسيون 1972 یونسکو، میراث طبیعی در سه گروه دسته بندی و تعریف شده که شامل این موردها می شود :

1- آثار طبیعی متشکل از ترکیب های فیزیکی و زیست شناسی یا مجموعه ای از این گونه ترکیب ها که از نظر زیبایی شناسی یا علمی دارای ارزش جهانی استثنایی هستند.

2- ترکیبات زمین شناسی و جغرافیای طبیعی و مناطق کاملا مشخص که زیستگاه حیوانات و منطقۀ رشد گیاهانی می باشد که در معرض انقراض و نابودی بوده و از نظر علمی، حفاظت از آن ها دارای ارزش جهانی است.

3- محوطه های طبیعی یا مناطق طبیعی که مرز آن ها به دقت مشخص شده است و از نظر علمی، ضرورت حفاظت و یا زیبایی طبیعی آن ها، دارای ارزش جهانی استثنایی هستند. 

پديده‌ها يا مناطقی که از آن ها یاد شد و اموال طبيعی نیز ناميده می ‌شوند، براساس ضوابط مشخصی به عنوان ميراث طبیعی جهانی در نظر گرفته خواهند شد. این پدیده ها و مناطق شامل موارد زیر است :

- نمونه‌های برجسته‌ای كه معرف مراحل عمدۀ سير تحول زمين باشد (از جمله نشانه‌ها و مدارک مربوط به شيوه‌های زيست، فرايندهای فعال زمين‌شناسی در تحول و شكل‌گيری زمين يا عناصر زمينی)،
- آثار رويدادهای طبيعی مهم،
- نمونه‌های شاخص معرف فرايندهای بوم‌شناختی و زيست‌شناختی مربوط به تحول زیستگاه های آب شيرين، زیستگاه های ساحلی و اجتماعات گياهی و جانوری،
- آثار معرف پديده‌های طبيعی يا حوزه‌هايی كه زيبايی طبيعی استثنايی و اهميت زيباشناختی دارند،
- زيستگاه‌های طبيعی كه از نظر حفظ تنوع زيست‌شناختی اهميت بسيار دارند. ( از جمله آن دسته‌ای كه در بر گيرندۀ گونه‌های در معرض خطرند و از جنبه علمی يا حفاظتی ارزش جهانی استثنايی دارند.)

از يک نگاه، ميراث طبيعی را می ‌توان در بر گيرندۀ تمامی پديده‌های طبيعی از گذشته‌های دور در آغاز پيدايش انديشۀ بشری تا به امروز دانست که دارای جايگاه يا نقش فرهنگی می باشند. در مواردی اين پديده‌ها نقش خود را تا به امروز نيز همچنان حفظ كرده‌اند و گاهی تنها در اسطوره‌ها و باورهای كهن باقی مانده‌اند. نكتۀ شايان توجه در اين خصوص آن است كه در گذر زمان، هم سو با تكامل و تعامل انديشه‌ها و باورها، نگرش آدمی به اين پديده‌ها نيز دستخوش تغيير شده است. اين نقش و جايگاه، در زمان هایی در شكل تقدس در باورها و اعتقادات آدمی شكل گرفته و گاه به جهت اهميتی است كه در معيشت زندگی روزمرۀ انسان داشته و دارد.

از نگاهی ديگر، پديده‌های طبيعی که دارای نقشی اثرگذار يا هر گونه عملكرد و تعامل در پيدايش و يا تداوم حيات انسانی يا تمدن‌های بشری بوده يا هستند، ميراث طبيعی محسوب می ‌شوند. كنش و واكنش‌ها و تعامل‌های بين آدمی و زيست بومش در طول قرن های متمادی، شكل‌گيری مجموعه‌ای از دانسته‌ها را موجب گرديده كه انتقال و انباشت آن ها در گذر نسل‌ها، دانشی را گرد آورده كه همان فناوری است.

چگونگی پيدايش فناوری در ساليان كهن و تكوين آن، همواره تابعی از متغيرهای شرايط زيست محيطی انسان بوده. فناوری در تمدن‌های گوناگون و در هر منطقه، متناسب با شرايط طبيعی و محيطی، صورت‌های گوناگونی يافته؛ چرا كه آدمی نيز گوناگونی ‌های جبری طبيعت را با دامنۀ اختيار و ياری انديشۀ خويش مهار كرده است. در نتيجه، گاه دستاوردهای بهره‌گيری از فناوری سنتی و گاه بنيادهای پيدايش اين فناوری در شرايطی كه حاصل تعامل انسان و طبيعت باشند را می ‌توان ميراث طبيعی دانست؛ البته اين زمانی است كه اين درهم ‌آميختگی، دستاوردی شگرف، ارزشمند، زيبا و يا اثرگذار در حيات بشری پديد آورده باشد.

زيست بوم تمامی گياهان يا جانورانی كه از ويژگی های يک منطقۀ خاص جغرافيايی باشند و يا به جنس و گونه‌ای با خصوصيات منحصربه ‌فرد تعلق داشته باشند، اعم از جانورانی كه دائما در محدودۀ جغرافيايی خاصی زندگی می كنند و يا آن هايی كه مهاجرند ولی از مسيرهايی ويژه عبور می ‌كنند، از منظر نقش و جايگاهشان، در معيشت، باورها و اعتقادات و يا ديگر جنبه‌های زندگی انسانی، ميراث طبيعی محسوب می ‌شوند. مناطق رويش مجموعه‌ها و يا گاهی گونه‌های ارزشمندی از گياهان دارويی از نمونه‌های بارز اين تعريف هستند.

ميراث طبيعی گاهی عنصری است از عناصر معمولی طبيعی كه عموما به سبب شكل‌ طبيعی ويژه، محل خاص قرارگيری و يا نوع كاربری آن، دارای جايگاه و نقش فرهنگی ويژه‌ای است. در بیشتر موارد در ذهن مردمان، تداعی كنندۀ نشانه‌ای از باوری كهن بوده است. صخره‌هايی با شکل هایی شبيه به جانداران مانند سنگ عقاب در کوه سبلان كه پاسبان راهی است كه به قلۀ مقدس سلطان ختم می ‌شود و يا فسيل يک دو كفه‌ای با نام لوفا ديكوتوما (Lopha dichotoma) كه در جنوب ايلام آن را اثر چنگ‌پری و موجب افزايش رزق و روزی و بركت می ‌دانند و يا زندان سليمان در نزديكی تخت سليمان همگی ميراث طبيعی هستند.

مناطق يا پديده‌های طبيعی گوناگونی كه در اسطوره‌ها يا متن های كهن از تقدس يا نقش فرهنگی آن ياد شده است، مانند كوه اسپروژ در شاهنامه يا رودهای مقدسی كه سرزمين ايران ويج را در بر ‌گرفته‌اند و يا درياچۀ چيچست، مشخصا در تعريف ميراث طبيعی قرار می ‌گيرند.

میراث طبیعی و سازمان یونسکو

ميراث فرهنگى هر ملتى بيانگر هزاران جنبه از نبوغ  آن ملت و تداوم اسرارآميزى است كه هر آن چه را كه آن ملت در طول قرن ها آفريده است و هر آن چه را كه مى تواند بالقوه در آينده بيافريند به یکدیگر ارتباط مى دهد. حفاظت اين ميراث به زنده بودن و خلاقيت هر ملت بستگی دارد. محيط طبيعى زندگی نيز در ایجاد هويت فرهنگى آن ها سهيم است. آثار خلاقيت انسان در مناظرى طبيعی جاى گرفته كه خود منابع الهام و زيبایی است.

ميراث طبيعی مكمل ميراث فرهنگى است و جدانشدنى از آن. اين ميرات از نظر علوم و بقاى گونه هاى گیاهی و حيوانی كه خود تشكيل دهندۀ منابع غير قابل تجديد و ضرورى براى تداوم زندگى و بقاى اين كرۀ خاكى هستند، اهميتى اساسى دارد. اين ميراث چه بناهای تاريخى باشند و چه فضاها و مناظر و طبيعت محافظت شده، دائما در برابر خطرهای تخريبى ناشى از تاثير گذشت زمان، اعمال غيرمسئولانۀ افراد، فرسايش، رطوبت، آلودكى، شهرسازى گسترده و توريسم گروهى و همگانى است. در برابر چنين خطرهای موجود و رو به افزایش، ایجاد آگاهى جديدى از نياز به حفاظت از اين ميراث و حركتى نوين براى مشاركت فعالانه در نگهدارى و در اختيار عموم قراردادن آن در سطح جهان، به خوبی احساس مى شود.

يكى از مهم ترين اقدام های يونسکو در این خصوص، تنظيم كنوانسيون حفاظت ميراث فرهنگى و طبيعی جهان، بر اساس عقيده اى جديد، مبنى بر اين بود كه چنين محافظتى فقط مسئوليت كشورى كه ميراث در آن قرار دارد نيست، بلكه همۀ افراد بشر كه متولى حفاظت از ميراث طبيعى و فرهنگى در اين سياره هستند در نگهدارى آن ها مسئوليت مشتركى دارند.

اين كنوانسيون كه درسال 1972 در مجمع عمومى يونسكو تصويب شد و كميته اى مركب از چند كشور عضو دارد كه موظفند بر طبق ضوابطى كه با دقت تمام مشخص شده، ميرات طبيعی و فرهنگى شايستۀ ثبت شدن در فهرست میراث جهانی را بررسی کنند.

کنفرانس عمومی سازمان تربیتی، علمی و فرهنگی ملل متحد، یونسکو، منعقد در پاریس (17 اکتبر تا 21 نوامبر 1972)، با در نظر گرفتن این که میراث فرهنگی و میراث طبیعی، نه تنها بر اثر عوامل عادی تخریب می شوند، به این نتیجه رسید که به علت تحول زندگی اجتماعی و اقتصادی که با پدیده های زیان آور وخامت آن تشدید می گردد، بیش از پیش در برابر تهدید قرار می گیرند. با توجه به این که نابودی هر بخش از این میراث موجب فقر شدید میراث همۀ ملت های جهان خواهد شد، و نیز با توجه به این که حمایت از میراث در سطح ملی بیشتر به دلیل کمبودهای منابع اقتصادی، علمی و فنی کفایت نمی کند، این سازمان با مراقبت در حفظ و حمایت میراث جهانی و توصیۀ کنوانسیون های جهانی لازم، به پاسداری و پیشبرد و گسترش دانش کمک  خواهد کرد. این کنوانسیون در 21 نوامبر 1972 تصویب شد.

رسالت یونسکو در جهت منافع میراث جهانی بر موارد زیر تاکید دارد:

-   تشویق و ترغیب کشورها به امضای کنوانسیون 1972 و تضمین حمایت از میراث طبیعی و فرهنگی،
-   تشویق دولت های عضو کنوانسیون به پیشنهاد برخی مکان ها در سرزمین خود، برای ثبت آن ها در فهرست میراث جهانی،
-   کمک کردن به دولت های عضو کنوانسیون برای نگهداری و حفاظت از مکان های میراث جهانی یا فراهم کردن و تهیۀ کمک های فنی و آموزش های حرفه ای،
-   تامین کمک های ضروری به مکان های میراث جهانی به هنگام بروز خطرهای ناگهانی،
-   پشتیبانی و حمایت از اقدام های انجام گرفته از سوی دولت های عضو برای ایجاد حساسیت همگانی نسبت به مراقبت از میراث جهانی،
-   تشویق مشارکت سکنۀ بومی برای نگهداری و مراقبت از میراث طبیعی و فرهنگی،
-   تشویق و ترغیب همکاری جهانی در زمینۀ حفاظت از میراث طبیعی و فرهنگی.

میراث طبیعی جهانی

پدیده ها یا مجموعه های گیاهی و جانوری ِ نسبتا کوچک، جالب، کم نظیر، استثنایی، غیر متعارف و غیر قابل جایگزینی که دارای ارزش های حفاظتی، علمی و تاریخی یا طبیعی هستند، به عنوان آثار طبیعی جهانی به رسمیت شناخته شده و در لیستی به همین نام ثبت می شوند. ثبت این آثار با هدف حفظ و حراست صورت می گیرد. در حقیقت اقدامات حفاظتی در مورد این پدیده ها، باید تضمین کنندۀ پایداری بهره برداری غیر مصرفی از آن ها در طول زمان باشد.

شرایط ثبت یک اثر طبیعی در فهرست جهانی میراث طبیعی

آثار طبیعی باید قابل انطباق با تعریف میراث طبیعی باشد و برای ثبت آن ها در فهرست میراث جهانی باید شرط های زیر را نیز دارا باشند:
1- شامل تمام یا حداکثر ممکن از عناصری باشد که ارتباط متقابل اثر را با محیط طبیعی وابسته به آن نشان دهد.
2- از گستردگی کافی برخوردار بوده و دارای عنصرهای ضروری برای حفاظت و معرفی اکوسیستم و تنوع زیستی محیط باشد.
3- دارای ارزش هنری یا زیبایی شناسی بوده و باید شامل مناطقی باشد که برای حفاظت از ارزش های گفته شده، جنبۀ حیاتی داشته باشند.
4- باید شامل زیستگاه هایی باشد که برای نگهداری متنوع ترین گیاهان و جانوران مرتبط با حیات طبیعی منطقه و اکوسیستم های آن باشد.
5- یک اثر طبیعی که ثبت آن در فهرست میراث جهانی پیشنهاد شده است، باید دارای طرح مدیریت مناسب با آن اثر باشد.
6- از حمایت بلند مدت کافی از نظر قانون ها و مقررات ناظر به حفاظت از آن و همچنین نهادهای مسئول حفاظت از آن برخوردار باشد. آثار طبیعی جهانی باید دارای حدود، عرصه و حریم مشخص و مشمول حمایت های قانونی باشد.
7- باید شامل مناطقی باشد که دارای متنوع ترین گونه های زیستی باشد.

در این لینک آثار ثبت شده در لیست میراث جهانی دیده می شود.

میراث طبیعی ملی ایران 

با تلاش ادارۀ كل ثبت آثار تاریخی - فرهنگی کشور، تعداد آثار طبيعی ثبت شده تا سال 1388 به 14عدد رسيده است. کوه دماوند نخستین اثر طبیعی است که در تیر ماه 1387 در فهرست میراث طبیعی ایران به ثبت رسید. آثار بعدی ثبت شده عبارتند از: 

چشمۀ آب معدنی باداب سورت در استان مازندران، سرو كهن ابركوه در استان يزد، سرو مهرگان در استان خراسان شمالی با شمارۀ ثبت 4، پنج درخت چنار پير كمر بسته در استان همدان با شمارۀ ثبت 5، چنار مسجد باغوار در استان همدان با شمارۀ ثبت 6، آثار ثبتی شمارۀ 7 تا 12 مربوط به استان يزد كه به ترتيب شامل محدودۀ سرچشمه هرات، كوه ارنان، سرو منگاباد، چنار كرخنگان، چنار تنگ چنار و محدودۀ كوهريگ می باشد. آثار 13 و 14 اين فهرست نيز متعلق به استان مازندران است که شامل چشمۀ معدنی سودكلا و غارهای آهكی سودكلا است. 

درخت های ثبت شده در این، فهرست همگی بيش از 1200 سال قدمت دارند و قدمت آثار ديگر مانند چشمه ها و غار و كوه، مربوط به دوره های مختلف زمين شناسی و ميليون ها سال پيش می باشد.

پ ن

ارسال این مطلب به دوست خود
ایمیل شما: ایمیل گیرنده:



ارسال نظر شما در مورد "میراث طبیعی"
نام شما:
نظر شما:
امتیاز شما :
امتیاز صفحه:



نظرات شما در مورد "میراث طبیعی"
لیلی 1395/05/24
عالی.ممنون
محمد 1392/08/04
آخه جون من خودت نگاه کن من نوشتم پدیده هایطبیعی پاریس نگاه چی اومد ؟؟؟؟؟؟؟؟ آخه به اینم میگن اینترمت ؟؟؟؟؟؟؟؟؟ همه چی میده الا اون چیزی که می خواستی ؟؟؟؟؟؟؟؟ اما اگه یهروز در مورد دماوند تحقیق داشتم حتما میام اینجا ؟/؟؟؟؟/////// ok